Socjologia narodu usiłuje odpowiedzieć na fundamentalne pytania, czym jest naród oraz kiedy i dlaczego powstał. Do tego dochodzą następujące pytania szczegółowe:
- Czy naród jest zjawiskiem obiektywnym czy subiektywnym?
- Czy naród jest zjawiskiem politycznym czy kulturowym?
- Czy naród jest zjawiskiem państwowym czy etnicznym?
- Czy naród jest zjawiskiem racjonalnym czy emocjonalnym?
- Czy naród jest zjawiskiem kreacjonistycznym czy ewolucyjnym?
- Czy naród jest zjawiskiem instrumentalnym czy autotelicznym?
Cztery główne szkoły narodoznawstwa to prymordializm, modernizm, etnosymbolizm i konstruktywizm. Zależności między nimi można pokrótce scharakteryzować w ten sposób, że etnosymboliści sprymordializowali modernizm, a konstruktywiści zmodernizowali modernizm.
Definicja konstruktywizmu
Konstruktywizm jest teorią, która definiuje naród jako konstrukt myślowy elit. Konstruktywiści widzą w narodzie produkt manipulacji. Konstruktywizm głosi, że narody jako realne wspólnoty nie istnieją, istnieje tylko dyskurs narodowy produkowany przez elity i instytucje, z których najsilniejsze jest państwo. Charakterystyczne dla niego jest odwoływanie się do efektów instytucji i relacji między podmiotami. Naród jest wynikiem „odgórnej” pracy intelektualistów nad grupą ludzi. Naród jako konstrukcja jest przekazywany poprzez literaturę, media i produkcję filmową. Ojcami konstruowanego narodu są historycy i filolodzy, gdyż nie ma narodu bez narodowej historii i wspólnego języka. Czynnik subiektywny, czyli ideologia narodowa jest nadrzędna wobec czynnika obiektywnego, czyli narodu będącego faktem społecznym. Według konstruktywizmu wystarczy przekonanie jakiejś grupy osób o tym, że tworzą naród, ujawniając w ten sposób własną świadomość narodową.
Naród to wyobrażona wspólnota polityczna. Naród jest nietrwały i zmienny. Konstruktywiści usunęli z modernizmu nawet najmniejszy ślad prymordializmu, a więc nie tylko wiarę w dawność i jedność narodu, lecz także wiarę w istnienie narodu w ogóle. Według konstruktywistów naród nie jest rzeczywistością społeczną, lecz wspólnotą wyobrażoną przez retorykę. Według nich konstruktywizm jest naukowy i moralny, a prymordializm nienaukowy i niemoralny. Konstruktywiści zwracają uwagę na kulturowe zróżnicowanie narodów i na to, ze narody aby istnieć, muszą być przede wszystkim nieustannie reprodukowane przez nacjonalizujące instytucje.
Wpływ nacjonalizmu
Konstruktywizm opiera się na złudnym założeniu, że naród można stworzyć z niczego (ex nihilo).
Zwolennicy konstruktywizmu głoszą, ze powstanie narodów nie miało charakteru samoistnego. Zrodziły się one w wyniku procesów świadomej manipulacji i inżynierii społecznej dokonanej przez nacjonalistów.
Narody są szkodliwą fikcją. Są one konstruktem odpowiedniej propagandy. Narody to nie tylko twór sztuczny, lecz zbędny. Konstruktywiści twierdzą, że dzięki sprytnej manipulacji każdą dużą grupę społeczną można przekształcić w naród. Ideolodzy nacjonalizmu mogą wymyślić tej grupie jakieś wspólne dzieje, stworzyć jej język literacki i świadomość historyczną. Wskazują tej grupie obcych, aby uzyskać wspólną współświadomość. Z każdej masy można stworzyć każdą wspólnotę. Zależy to tylko od umiejętności elity. Konstruktywiści idą w kierunku traktowania narodu jako konstruktu, czyli bytu, który może zostać skonstruowany w zależności od pojawiających się potrzeb. Według takiego rozumowania naród to wręcz kategoria praktyczna, możliwe zdarzenie, nie zaś trwale istniejący byt.
To nie patriotyzm i tradycja stwarzają narody, ale idea rzucona przez nacjonalistów. Narody pojęte jako naturalny twór są mitem. Według konstruktywizmu realnie istnieje tylko nacjonalizm, który czasem przekształca znane kultury w narody, czasem kultury owe wymyśla. Nacjonalizm nie jest walką o prawa dla zbiorowości naturalnych i dawnych, lecz przeciwnie. To nacjonalizm stwarza narody, a nie na odwrót. Oczywiście czyni on użytek z historycznie odziedziczonych zasobów kulturalnych, ale w selektywny sposób. Ożywia się martwe języki, wymyśla tradycje.
Nacjonalizm nie nadaje nowej nazwy wcześniej istniejącej rzeczywistości społecznej, ale sam tworzy taką rzeczywistość. Nacjonalizm jest to stan umysłu, w którym najwyższą lojalność jednostka odczuwa wobec państwa narodowego. Państwo narodowe jest rezultatem działalności politycznej opartej na nacjonalizmie. Mówienie o narodzie ma sens tylko w odniesieniu do państwa narodowego. Naród jest bytem społecznym tylko o tyle, o ile wiąże się z państwem terytorialnym.
Wpływ liberalizmu
Konstruktywiści głoszą ideał społeczeństwa ponadnarodowego, liberalnego i kosmopolitycznego.
Liberałowie po wielekroć ogłaszali koniec epoki nacjonalizmu. Neoliberalna polityka doprowadziła do akumulacji kapitału i rozrostu ponadnarodowych korporacji, szczególnie finansowych, które coraz bardziej zaczęły wpływać na politykę prowadzoną w państwach narodowych. Obumieranie państwa narodowego wynika z postępu technicznego i globalizacji. W ich wyniku władza przechodzi z rąk polityków w ręce technokratów i wielkich koncernów. Globalizm jest ideologią przyświecającą walce z narodami i ich suwerennymi państwami. Globaliści atakują suwerenne państwa narodowe, aby wynarodowić masy. Ponadnarodowe korporacje chcą w ten sposób uzyskać tanią siłę roboczą. Liberałowie oskarżają nacjonalistów o propagandę patriotyzmu, sami natomiast w swoich manipulacjach stosują tresurę obywateli i nieustanne ich zastraszanie. Rozpętanie kowidozy na przykład służy pseudouzasadnieniu konieczności wprowadzenia centralnego zarządzania w skali całej planety.
Postmoderniści są także przeciwni państwom narodowym. Tradycyjna wspólnota narodowa kojarzy im się z centralizmem i dominacją nad ludźmi, jak również z ksenofobią i nietolerancją, ponieważ oparta jest na narodowym micie, według którego ludzi dzielimy na swoich i obcych. Istotą postmodernizmu jest absolutny nihilizm. Jedynym celem życia staje się przyjemność i konsumpcja.
Kosmopolityzm to idea zniesienia narodów jako takich. Kosmopolici widzą w narodach i państwach narodowych wyłącznie źródło prześladowań etnicznych.
W liberalizmie pod pojęciem narodu rozumiany jest ogół obywateli danego państwa. Taki naród na przykład tworzy mieszanka emigrantów z całego świata w Stanach Zjednoczonych. Konstytucja RP z 1997 r. natomiast definiuje naród polski jako wszystkich obywateli Rzeczypospolitej. Rzecz jasna pozostawia ona poza tak rozumianą wspólnotą narodową setki tysięcy rodaków, których II RP nie potrafiła uchronić przed pozbawieniem obywatelstwa i popadnięciem pod władzę obcych.
Żydzi jako przykład narodu wymyślonego
Teoria konstruktywistyczna została stworzona przez teoretyków żydowskiego pochodzenia, podchodzących bardzo krytycznie do nacjonalizmu. Według nich naród jest zjawiskiem całkowicie wymyślonym, artefaktem skonstruowanym za pomocą manipulacji. Nacjonalizm jako coś sztucznego nigdy nie może być zaakceptowany i powinien być zakazany.
Współczesny naród żydowski zaś wymyślili żydowscy historycy żyjący w Niemczech w drugiej połowie XIX wieku, tworząc podstawy syjonizmu. Był to okres kształtowania się nowoczesnych nacjonalizmów w Europie. Według literatury [4] wygnanie Żydów przez Rzymian z Palestyny to mit, wielka mistyfikacja. To wytwór chrześcijańskiej propagandy z IV wieku o karze za zabicie Syna Bożego. Do tego mitu właśnie nawiązali syjoniści. Aby zbudować naród, trzeba spreparować jego pamięć. Żydzi w diasporze to przedstawiciele rozmaitych narodów, których przodkowie przed wiekami przyjęli religię judaistyczną. Żydami byli po prostu wyznawcy judaizmu.
I tym konkretnym przykładem kończymy dzisiejsze rozważania na temat konstruktywizmu.
Stanisław Tujaka
Literatura:
1. Magdalena Ziętek-Wielomska, Adam Wielomski: Nowoczesność, nacjonalizm, naród europejski. Dylematy samoidentyfikacji Europejczyków. Warszawa 2021
2. Michał Łuczewski: Socjologia narodu w kryzysie. Krytyczne wprowadzenie. 2010
3. Marek Migalski: O pochodzeniu narodów. Katowice 2017
4. Shlomo Sand: Kiedy i jak wynaleziono naród żydowski. Warszawa 2011
Błąd, grupa nie istnieje! Sprawdź składnię! (ID: 9)
Najnowsze komentarze