Stanisław Tujaka: Nowoczesny naród. O teorii modernistycznej pochodzenia narodu

Żyjemy w czasach zagrożenia zarazą i wojną, w których panuje totalna propaganda i medialny terror. Neosanacyjne rządy powracają do federacyjnych koncepcji Piłsudskiego. Od inwazji rosyjskiej na Ukrainę w szczególności propagowana jest hybryda polsko-ukraińska. Ale nawet w tych czasach nowej nienormalności nie należy zaniechać poszukiwania odpowiedzi na podstawowe dla każdego narodowca pytania. Do takich pytań należy następujący szereg: Co to jest naród? Co to jest ideologia narodowa? Co to jest patriotyzm? Dlaczego powstaje naród? Jakie są kolejne etapy rozwoju narodu?

Odpowiedzi na zadane pytania są różne. Podstawowy spór toczy się między zwolennikami trwałości i ewolucyjnego rozwoju narodów a tymi, którzy widzą narody jako produkt nowoczesności. Czy naród jest zjawiskiem starożytnym czy nowoczesnym, czy w związku z tym należy go badać w długiej perspektywie czasowej, czy też można poprzestać na badaniu ostatnich stuleci? Czy nacjonalizm tworzy naród, czy też naród tworzy nacjonalizm? W socjologii narodu toczy się ostry spór dotyczący momentu powstania narodu i narodzin nacjonalizmu. Poniżej przedstawiamy teorię modernistyczną.

Definicja modernizmu

Podstawowym założeniem modernizmu jest nowoczesność narodu. Modernizm zakłada, że narody i nacjonalizm są efektem epoki Oświecenia i pojawiły się w procesie modernizacji. Przez modernizację rozumie się przejście od feudalizmu do kapitalizmu. Proces transformacji cywilizacji rolniczej w przemysłową wygenerował nowoczesne społeczeństwo. W miejsce wspólnot lokalnych i zawodowych pojawiły się homogeniczne masy ludzkie, zebrane w wielkich aglomeracjach.

Większość istniejących obecnie narodów tworzy niezależne państwa. Ich powstanie wiąże się ze wzrostem nastrojów nacjonalistycznych w XVIII i XIX wieku, kiedy to pojawiła się idea, że każdy naród powinien tworzyć swoje suwerenne państwo. Nowoczesne państwo w coraz większym stopniu przejmowało na siebie rozmaite funkcje, sprawowane dotąd przez rodziny i inne wspólnoty.

Naród

Modernizm określa naród jako wspólnotę językową o charakterze wolicjonalnym. Każdy, kto czuje się członkiem danego narodu i dowodzi swojego patriotyzmu, winien być za takiego uznany. Tożsamość narodowa nie ma uzasadnienia etnicznego. Naród wynika z woli tworzących go ludzi, których łączy historia i tożsamość nadana im przez własny czynnik państwowotwórczy.

Naród a nacjonalizm

Według modernistów to nacjonalizm stwarza naród w nowoczesnym znaczeniu tego słowa. Nacjonalizm nie był znany w tradycyjnych społeczeństwach agrarnych o strukturze stanowej.

Nacjonalizm jest ideologią narodu formującego się w epoce modernizacji. Nacjonalizm czerpie uzasadnienie swojego istnienia z woli suwerennego narodu, którego ojczyzna jest jego własnością.

Polityczna koncepcja narodu skupia się na opisie relacji pomiędzy narodem a nacjonalizmem. W tym ujęciu naród definiujemy poprzez nacjonalizm rozumiany jako postulat pokrywania się granic lingwistycznych i państwowych.

Naród a państwo

Każdy naród ma prawo do własnego państwa, co stanowi zaprzeczenie państw wielonarodowych. Naród jest suwerenem w swoim państwie, władza w tym państwie należy do narodu i powinna realizować interes narodowy. Wzajemne oddziaływanie pomiędzy państwem a narodem można określić dwoma terminami:

• narodotwórcza rola państwa – młode państwo za pomocą działań politycznych, ekonomicznych czy oświatowych doprowadza do zjednoczenia różnych grup etnicznych w jeden zintegrowany naród, może się to także odbywać na drodze podbojów terytorialnych danego państwa;
• państwotwórcza rola narodu – naród jako grupa społeczna dąży za pomocą określonych działań do stworzenia przez niego własnego i suwerennego państwa.

Przedstawicielem nacjonalizmu modernistycznego był Roman Dmowski. Dmowski hołdował teorii socjologicznej, że to nie naród jest twórcą państwa, ale przeciwnie, to państwo tworzy naród i go ochrania. Państwo organizuje naród, tworzy jego jedność w miejsce zbioru grup.

Zakończenie

Nacjonalizm oskarża się o wywoływanie wojen, zwłaszcza o rozpętanie wojen światowych w XX wieku. Dlatego lewacy wyzywają nacjonalistów od faszystów i antysemitów. W rzeczywistości zaś wojny wywołuje imperializm. Imperialiści prowadzą politykę podporządkowania słabszych narodów przez silniejsze narody metodami militarnymi i ekonomicznymi. Podbite przez nich narody są pozbawiane suwerenności i kolonizowane.

Stanisław Tujaka

Literatura:

Michał Łuczewski: Socjologia narodu w kryzysie. Krytyczne wprowadzenie. STUDIA SOCJOLOGICZNE 2010, 4 (199)

Marek Migalski: O pochodzeniu narodów. Między prymordializmem a modernizmem. Political Preferences 2017, vol. 15: 135-143. DOI:Katowice 2017