Stanisław Tujaka: Ideologia a natura człowieka

W każdej teorii politycznej niezbędne jest przyjęcie koncepcji natury ludzkiej. Zgodnie z potocznym rozumieniem antropologii politycznej biologiczna wiedza o naturze człowieka służy jako podstawowe narzędzie do wyjaśniania życia politycznego narodów. Życie polityczne jest traktowane jako przedłużenie życia biologicznego. Dobry ustrój społeczny powinien być oparty na zrozumieniu ludzkiej natury. Niestety w polityce naukowe poznanie natury człowieka zastępuje się spekulacją ideologiczną i regułami prawniczymi.

Natura ludzka

Natura ludzka to jest to, co w człowieku przyrodzone, instynktowne, w odróżnieniu od tego, co nabyte w doświadczeniu jednostkowym i społecznym. Nieco inne ujęcie podaje, że to termin, który odnosi się do cech wyróżniających gatunku ludzkiego, z elementami takimi jak świadomość, wolna wola, moralność, kreatywność, stopień kooperacji i zaufania, język, myślenie symboliczne, system wierzeń (sposoby myślenia, odczuwania i działania jako naturalne tendencje wrodzone, ale specyficzne gatunkowi ludzkiemu).

Pytania o to, co to jest natura ludzka, jakie cechy są dla niej charakterystyczne, co je powoduje i czy natura ludzka jest stała, czy zmienna, to jedne z najstarszych i najważniejszych pytań w filozofii. Dział filozofii zajmujący się człowiekiem: jego naturą, bytem osobowym, działalnością i wyjaśnieniem jego miejsca we Wszechświecie, przyrodzie oraz społeczeństwie nazywa się antropologią filozoficzną (filozofia człowieka). Zagadnienia dotyczące człowieka podejmowano od początków myśli ludzkiej. Analizy z zakresu antropologii wyróżnić można w ramach każdej myśli czy systemu filozoficznego. Toczą się przy tym słynne spory dotyczące zarówno istnienia natury ludzkiej, jak i jej elementów składowych oraz sposobów ich urzeczywistniania.

Cechy przyrodzone i nabyte

Człowiek rodzi się za wcześnie i nie jest gotowy żyć samodzielnie zaraz po urodzeniu, jak zwierzęta, lecz wymaga długiej opieki rodzicielskiej nim się w pełni ukształtuje. I dlatego natura ukierunkowuje go na rozwój kulturowy, przez co człowiek jest bardziej elastyczny i nie ogranicza swego życia do biologii.

Człowiek, jak i zwierzęta, ma poczucie własnych granic i własnego centrum, ale w odróżnieniu od nich ma też samoświadomość. Jest ona możliwa dzięki wyprojektowaniu własnego centrum na zewnątrz ciała – czyli spojrzeniu na siebie z zewnątrz i ujrzeniu własnego obrazu. Ten ogląd siebie z zewnątrz, czyli samoświadomość właśnie, jest możliwy dzięki temu, że człowiek od początku jest obiektem intensywnych zabiegów rodzicielskich i jest wynikiem spojrzenia nań własnych opiekunów (człowiek uczy się oglądać siebie oczami innych). Człowiek uczy się swojej tożsamości na podstawie tego, jak sam siebie widzi. Tożsamość nie tkwi w naturze człowieka, ale jest to efekt identyfikacji z własnym obrazem. Ta identyfikacja jest aktem nietrwałym i zmiennym – podlega ciągłej rekonstrukcji i dlatego właśnie możliwa jest kultura.

Kultura tworzy się jako system autoidentyfikacji. Kultura więc nie jest, jak natura, czymś stałym i niezmiennym. Kultura musi z istoty swojej ewoluować. Wszystko co tworzy kultura ma na celu dopasowanie człowieka do życia w naturze. Ale nie jest to proces skończony i zawsze pozostanie jakiś element niedookreślenia. Właśnie w tym niedopasowaniu tkwi źródło kulturowej dynamiki.

W tak zwanej debacie „natura kontra wychowanie”, czysty biologiczny esencjalizm byłby w 100% naturą; czysty konstruktywizm społeczny byłby w 100% wychowaniem. W rzeczywistości większość ludzi zdaje sobie sprawę, że niektóre rzeczy – takie jak normy, mody ,akcent językowy itd. – są społecznie skonstruowanymi wytworami kultury, podczas gdy inne – takie jak pierwszorzędowe i drugorzędowe cechy płciowe oraz niektóre związane z nimi ekspresje płciowe – mają charakter biologiczny, chociaż pojawiają się w rozkładach statystycznych i mogą nie odnosić się ściśle do żadnej osoby w populacji. Dominującym poglądem prawie wszystkich ludzi jest to, że „natura” i „wychowanie” (biologia i kultura) oddziałują na siebie w złożony sposób, który nie jest dobrze zrozumiały, a zakres wpływu w każdym przypadku jest trudny do określenia.

Ideologia

Ideologie społeczne zmierzają w sposób mniej lub więcej rygorystyczny do całościowego uformowania zachowania się człowieka. W ich całościowym charakterze tkwi niebezpieczeństwo. Ideologie, czyli systemy poglądów i wierzeń, silnie oddziałują na rozumienie natury ludzkiej i odwrotnie. Ideologie często opierają się na różnych wizjach natury ludzkiej. Na przykład, ideologie liberalne mogą zakładać, że człowiek jest z natury racjonalny i dążący do samorealizacji, podczas gdy ideologie konserwatywne mogą akcentować rolę tradycji i ograniczeń wynikających z natury ludzkiej. Ideologie mogą być postrzegane jako konstrukcje społeczne, które nadają sens ludzkiemu doświadczeniu. Mogą one oferować odpowiedzi na pytania o sens życia, moralność, czy miejsce człowieka w świecie, ale jednocześnie mogą ograniczać i kształtować postrzeganie natury ludzkiej. Ideologie mogą wpływać na ludzkie zachowania poprzez kształtowanie norm, wartości i przekonań. Przykładowo, ideologia może promować solidarność społeczną lub indywidualizm, co z kolei może wpływać na sposób, w jaki ludzie wchodzą w interakcje i organizują swoje życie społeczne. Często spory ideologiczne dotyczą właśnie natury ludzkiej. Dyskusje na temat tego, czy człowiek jest z natury altruistyczny czy egoistyczny, wolny czy zdeterminowany, mają głębokie implikacje dla polityki, moralności i innych aspektów życia społecznego.

Ideologie dominacyjne

Przekonanie, że twoja grupa ma prawo do swojej pozycji jest ideologią dominującego, który utrzymuje dominację. Ideologia jest potężnym sposobem wspierania pozycji grupy dominującej. Istnieje kilka kluczowych, powiązanych ze sobą ideologii, które racjonalizują koncentrację członków grupy dominującej na szczycie społeczeństwa i ich prawo do rządzenia.

Ideologia natury ludzkiej racjonalizuje te przywileje jako naturalne – „to po prostu ludzka natura; ktoś musi być na szczycie…” – i leży u podstaw idei społeczeństw cywilizowanych i niecywilizowanych. Poprzez tę ideologię niektóre społeczeństwa są postrzegane jako bardziej „zaawansowane” ze względu na wyższość genetyczną, wyższość kulturową i/lub boskie siły. Ponieważ są to społeczeństwa „zaawansowane”, często „pomagają” mniej zaawansowanym społeczeństwom. Koncepcje takie jak „Pierwszy Świat kontra Trzeci Świat” ilustrują, w jaki sposób społeczeństwa ludzkie są klasyfikowane i jak te rankingi są racjonalizowane. Historycznie rzecz biorąc, nauka i religia były wykorzystywane do wspierania tej ideologii. Na przykład, nauka była używana do argumentowania, że jest biologicznie naturalne, iż kobiety są drugie po mężczyznach, podczas gdy religia była używana do argumentowania, że jest to „wola Boga”.

Ideologie takie jak „Ktoś musi być na górze” dodatkowo wspierają te hierarchie – zastanów się, kto jest bardziej skłonny uwierzyć, że ktoś musi być na górze: ci na dole czy ci na górze? Tak więc dla badaczy krytycznej sprawiedliwości społecznej, ponieważ tak trudno jest oddzielić idee natury od kultury, pytanie przechodzi od „Czy to jest prawda?” do „Komu ta wiara służy?”.

Wszystkie dominujące ideologie w społeczeństwie wspierają rozmyślną ignorancję. Ideologie merytokracji, równych szans, indywidualizmu i natury ludzkiej, które opisaliśmy powyżej, odgrywają potężną rolę w zaprzeczaniu „prądowi” i upieraniu się, że społeczeństwo jest sprawiedliwe.

Ponieważ praktycznie niemożliwe jest oddzielenie natury od wychowania (kultury), twierdzenia, że określona ludzka dynamika jest naturalna, są bardzo trudne do uzasadnienia. Nie ma granicy, przy której można by powiedzieć, że jakiś wzorzec stosunków międzyludzkich występuje przed siłami uspołecznienia lub poza nimi. Nawet wzorce, które obserwujemy u niemowląt, mogą być interpretowane tylko przez pryzmat naszej kultury. Ponieważ tak trudno jest oddzielić naturę od wychowania, bardziej użytecznym pytaniem dla naszych celów jest: komu służy twierdzenie, że uciskanie innych jest naturalne? Innymi słowy, kto jest bardziej skłonny powiedzieć, że ucisk leży w naturze ludzkiej: ci, którzy są na górze, uciskają, czy ci, którzy są na dole, są uciskani? Argument ten zawsze służy wspieraniu grupy dominującej, a nie grupy mniejszościowej.

Argument o naturze ludzkiej pokazuje również, jak opresja zmienia się i dostosowuje w czasie. Podczas gdy w głównym nurcie społeczeństwa nie byłoby już dopuszczalne usprawiedliwianie niektórych opresji jako naturalnych (na przykład rasowych), nadal dopuszczalne jest usprawiedliwianie innych opresji jako naturalnych (takich jak płeć). Bardziej konstruktywnym i etycznym zastosowaniem argumentu o naturze ludzkiej jest zauważenie, że na przestrzeni dziejów ludzie starali się przezwyciężyć ucisk i uczynić społeczeństwo bardziej sprawiedliwym.

Ideologie totalitarne

Ideologia nazistowska, a w pewnej mierze również komunistyczna, usprawiedliwiała swe zbrodnie, stawiając znak zapytania nad samym „człowieczeństwem” mordowanych. Zanim nastąpiło zabijanie, pracowała ideologia. Zadaniem ideologii było „odczłowieczyć człowieka”. Ideologia wyjaśniała, że zbrodnia nie jest zbrodnią, ponieważ zabijani albo nie są w ogóle ludźmi, albo nie są pełnymi ludźmi.

Fakt ideologicznego usprawiedliwiania ludobójstwa nadaje szczególne znaczenie takim miejscom, jak Majdanek, Oświęcim, Kołyma. Można powiedzieć: od czasów Kaina i Abla ludzie się zabijali. Nie zawsze jednak zabijali się tak samo. Najczęściej zabijali się w walce o chleb, czasem o kobiety, Kain zabił Abla z zazdrości o miłość Boga.

Za każdym razem jednak walka była walką człowieka z człowiekiem. Walka zakładała jakieś fundamentalne doświadczenie człowieczeństwa drugiego człowieka. Tego wymagał nawet honor walczącego. Kto walczy z innym, ten naraża swoje własne życie. Dla walczącego rycerza zaszczytem było narażenie życia w walce z innym człowiekiem, a nie ze zwierzęciem.

Tutaj – w nazizmie i komunizmie – było inaczej. Człowiek został odczłowieczony. Dlatego nie zabijano go w walce, lecz w obozie koncentracyjnym, zorganizowanym jako „obóz śmierci”. Szczególne znaczenie obozu śmierci na tym właśnie polega, że jest on miejscem, w którym przygotowano człowiekowi śmierć odczłowieczoną. Pozbawiona wymiaru wzniosłości śmierć miała stać się czysto zwierzęcym „zdychaniem”.

Jak do tego doszło? Jak to było możliwe, że w środku Europy powstało coś takiego jak „obóz śmierci”? Winą za taki stan rzeczy obarcza się ideologię. Czym jest ideologia totalitarna?

Słowo „totalitaryzm” pochodzi od totus – „cały”. Totalitaryzm jest próbą usprawiedliwienia władzy, która rości sobie pretensje do ogarnięcia „całości” bytu ludzkiego, zarówno prywatnego, jak społecznego. Nie ma w człowieku niczego takiego, czego nie powinna objąć „władza” państwa czy władza partii. Władza jest „absolutem”, któremu wszystko służy.

Z podstawowego założenia wynikają pewne konsekwencje. Totalitarna władza ma określone pojęcie dobra i zła. Wie, na czym polega zło, skąd pochodzi i jak należy z nim walczyć. Pojęcie zła, którym operuje, musi być jasne, zrozumiałe dla każdego człowieka. Dla nazizmu zło wciskało się w oczy pod postacią koloru oczu, skóry, kształtu czaszki; było złem uwarunkowanym przez samą rasę. Dla komunizmu zło miało charakter klasowy i sprowadzało się do błędu „posiadania”: „grzechem grzechów” jest prywatne posiadanie środków produkcji. I ten grzech rzucał się w oczy, czasem jako zwykłe bogactwo, a czasem jako czyste, nie noszące śladów ciężkiej pracy, dłonie.

Dzięki jasnej wiedzy o tym, co dobre i złe, świat ideologii mógł się dzielić na dwa przeciwstawne obozy „dobrych” i „złych”. Odwieczna walka dobra ze złem uzyskiwała konkretną wykładnię. Każdy może już zrozumieć, skąd się biorą jego nieszczęścia i kto ponosi za nie odpowiedzialność. Im większa miara nieszczęścia, tym wyraźniejszy staje się wróg. Wróg ten jest nieodwracalny. Nie można zmienić niczyjej rasy, nie można zmienić swego pochodzenia. Wróg z założenia jest „nieludzki”: jest nie tylko wrogiem mojego majątku, ale przede wszystkim mojego człowieczeństwa. Dlatego każdy człowiek musi się przed nim bronić. Jeśli się bronił nie będzie, zginie. Obóz koncentracyjny jest obozem „obronnym”.

Stąd zasada: cel uświęca środki. Celem jest oczyszczenie ludzkości ze zła, środkiem jest przemoc. Ideologie totalitarne nie tylko usprawiedliwiają użycie przemocy w walce o lepszą przyszłość ludzkości, ale nawet chlubią się odwagą jej użycia. Odwaga przemocy przezwycięża słabość współczucia i litości. Trzeba właściwie adresować litość: nie kierować jej ku nosicielom zła, lecz ku ich ofiarom. Trzeba spojrzeć na ogrom nieszczęść, jakie przynieśli ludzkości Żydzi, Słowianie czy kapitaliści. Nie trzeba zwalczać choroby wyłącznie na poziomie objawów, trzeba sięgnąć do ich źródła. Odwaga przemocy nie jest niczym innym jak odwagą sięgania ku źródłom.

Ideologia totalitarna jest ideologią władzy – władzy „absolutnej”. Słowo „absolutny” pochodzi od łacińskiego absolvere – „rozwiązywać”. Stosunek do absolutu na tym polega, że rozwiązuje on wszelkie inne obowiązki człowieka, by związać go wyłącznie ze sobą. Absolut domaga się zupełnych poświęceń.

Czy jednak ideologia totalitarna jest w stanie wszystko wyjaśnić? Czy była aż tak przekonująca, żeby pociągnąć za sobą tak wielu? Czy jej założenia byłyby realizowane, gdyby nie znaleźli się ludzie, którym w jakiś szczególny sposób odpowiadała? Czy po to, by ideologia ta mogła dopełnić swego dzieła zniszczenia, nie musieli pojawić się ludzie, dla których mszczenie się stanowiło najwyższą formę radości? I tutaj od tajemnic ideologii przechodzimy do tajemnic człowieka. Czy można wyjaśnić ogrom dokonanego zła bez założenia, że w głębi ludzkiej natury istnieje jakaś potrzeba okrucieństwa, która sprawia, że człowiek czuje zadowolenie z widoku zła? Czy po ostatnich doświadczeniach wojen światowych i nieustających wojen lokalnych nie musimy przyjąć, że czyniąc zło, człowiek w jakimś punkcie chce potwierdzić siebie?

Inne przykłady ideologii i ich wpływu

Liberalizm akcentuje wolność jednostki, racjonalność i samorealizację, co wynika z przekonania o pozytywnej naturze ludzkiej. Konserwatyzm podkreśla znaczenie tradycji, hierarchii i ograniczeń natury ludzkiej, często w kontekście obaw przed zmianami i zagrożeniami dla porządku społecznego. Socjalizm i komunizm dąży do równości społecznej, często w oparciu o przekonanie o podatności człowieka na wpływy społeczne i możliwość stworzenia „nowego człowieka”.

Faszyzm wyróżnia się silnym nacjonalizmem i kultem państwa, często opartym na przekonaniu o nierówności ludzi i potrzebie silnej władzy.

Współczesna polityka amerykańska traktuje ideologię jako element instrumentalny. U podstaw głoszonych doktryn ekonomicznych leży pragnienie przywrócenia kapitalizmu prywatnego w krajach postkomunistycznych, a co za tym idzie podporządkowania ich ekonomiki i polityki swoim interesom. Amerykanie bardzo obawiają się rozwinięcia ustroju opartego o pojęcie dobra społecznego i pewnych form socjalistycznych, które by się okazały zdolne do sprawnego funkcjonowania. Zagrażałoby to bowiem wielkiemu kapitałowi bardziej niż całe imperium chińskie.

Podsumowanie

Różnice między ludźmi dzielą się na naturalne i społeczne, z woli przyrody i werdyktu społecznego. Naturalne dotyczą naszych cech przyrodzonych: zdrowia, inteligencji, urody.

Nierówności społeczne związane są z dobrami, które nie występują w naturze. Własność prywatna, władza polityczna – te kategorie powstają dopiero w społeczeństwie. Ideologie i natura ludzka są ze sobą powiązane. Ideologie czerpią z różnych wizji natury ludzkiej, a z kolei wpływają na to, jak ją postrzegamy i jak organizujemy swoje życie. Rozumienie tego wzajemnego oddziaływania jest kluczowe dla analizy procesów społecznych i politycznych.

Człowiek jest istotą nader złożoną. Wszystkie znane doktryny społeczne i polityczne opierają się na nieadekwatnym wyobrażeniu osobowości ludzkiej. Uproszczony schemat tej osobowości, który pomija wiele istotnych właściwości naszej natury, jest poręczny dla formułowania przepisów prawa i administracji. Radykalne uproszczenia karykaturyzują naturę człowieka. Oparte na nich ideologie, dogodne dla propagandzistów, usprawiedliwiają systemy, które mają w istocie korzenie i przyczyny o charakterze patologicznym.

Stanisław Tujaka